Opijajuća (ne)moć subjekta post/moderne.
* Zbornik: "Ličnost i politička vlast", Beograd 1989, str.175-184.

Razmatrajući status subjekta u (post)moderni, autor pokazuje kako se pojam ličnosti na Zapadu formirao preko grčke filozofije, rimskog prava i judaizma, da bi se preko hrišćanstva i njegove ideološke krize u humanizmu i renesansi otelotvorio kroz novovekovne filozofsko-političke teorije. Unutar tog konteksta se oblikuje vreme velikih obećanja (projekata, sistema, itd) koje se danas naprosto istrošilo i koje stoga traži prevrednovanje svojih osnovnih koncepcija. Autor nastoji da pruži i opravda razloge za "novu utopiju" koja se rađa iz gubitka starih referenci, pri čemu uobičajeno prosvetiteljsko pozivanje na um ili ratio više nije dovoljno, iako je i dalje legitimno.

Univerzitet, nauka, moć.
* Zbornik: "Univerzitet na pragu XXI veka", CMU, Beograd 1990, str. 41-46.

Prevladavanje scijentizma, sebi dovoljne disciplinarnosti, tehnicističkog mesijanizma, naučne narcisoidnosti i izolovanosti, kao i famozne "naučne ideologije" - nužni su preduslovi da univerzitet izmenom sopstvenog bića utiče i na promene okruženja koje ga kontrolišući sputava. U meri u kojoj proizvodimo pretpostavljeni novi smisao nauke, u toj meri ostajemo u horizontu "pozitivne tradicije" demokratskog i autonomnog univerziteta, kao i izvorno pluralističkog "projekta" društva, odnosno neautoritarnog razvijanja emancipatorskih mogućnosti Moderne.

Usud modernosti
* Zbornik: "Srbija u modernizacijskim procesima 20.veka",
Institut za noviju istoriju Srbije, Beograd 1994, str. 59-68.

Pojam modernosti možemo tumačiti kao povesni fenomen Zapadne istorije čija geneza i struktura omogućavaju da se o njemu istovremeno govori kao o civilizacijski "nedovršenom projektu", ali i kao o istoriografski omeđenom procesu (renesansa - reforamacija - građanske revolucije - XX vek) koji upravo nestaje pred našim očima. Ključne odlike moderniteta utemeljene još u posthomerovskoj Heleni (apstraktno mišljenje, specijalizovano znanje i umenje, racionalizovana tehnika, individualizam politike i mentaliteta) obrazuju specifične oblike posvetovljene ili "raščaravajuće" svesti koja kreira i izražava konkretni način i viđenje života, odnosno odgovarajuće političke institucije. Tako je obrazovana moderna volja za moć čija je suština gospodarenje nad prirodom, pa tako i nad ljudima. Ona je danas dovedena u pitanje s obzirom da je destruiran sam njen smisao. Potraga za novim smislom, tj. novim objedinjavanjem razbijenih diskursa modernog doba (politike i etike, slobode i nužnosti, pravde i prava itd.) prisutna je i u protomodernim društvima poput onih iz Istočne Evrope koja su ostala na marginama glavnih tokova Moderne. Kao jedna od njih, Srbija danas i dalje pati od dečijih bolesti modernizma: ideološka isključivost, nediferencirani socijalno-profesionalni interesi, nerazvijene demokratske insititucije, anahroni sistem društvenih vrednosti. Reč je o polutanskoj sredini u kojoj ekskluzivne državne institucije (vojska, administracija, univerzitet) prikrivaju bedu svekolikog društvenog života.

Prilog razumevanju pojma krize
Zbornik radova Fakulteta odbrane i zaštite, Beograd 1995, str. 55-62.

Nezavisno od šarolikog refleksivnog ambijenta, pa tako i višestrukih značenja pojma, krizom se uvek imenuje određeni poremećaj u perspektivi - nesigurnost u odlukama i očekivanjima, rečju: gubitak (samo)izvesnosti. Otuda je kriza bitno kritički pojam čije razumevanje i oblikovanje već po definiciji implikuje i primereno delovanje. Na taj se način potvrđuju ona gledišta o krizi koja govore o nesvodivom strukturnom momentu conditio humana, odnosno o krizi kao nužnom momentu razvoja svakog istorijskog totaliteta. Navodeći različita značenja pojma "kriza" unutar posebnih diskurzivnih polja (medicina, estetika, istorija, psihologija, ekonomija, sociologija, politika), autor konstatuje da ovaj "izmičući pojam" podrazumeva izvesne biološke, socijalne i individualne komponente, s tim da uvek označava i određenu neizbežnost, celovitost i novum. Svi se ovi elementi ispoljavaju i objedinjuju unutar Moderne koja upravo i postoji kao jedina dosadašnja "sistemska kriza" u istoriji Zapada.

Dr Vladimir Cvetković, Žolt Lazar, Violeta Hauk-Primović:

NEKI ASPEKTI RELIGIOZNOSTI IZBEGLICA U SRBIJI®

Rezime

Osnovna namera autora je da se na osnovu empirijskog istraživanja koje je realizovano na slučajnom uzorku od preko 2000 ispitanika utvrde neke osnovne karateristike religioznosti izbeglica u Republici Srbiji. Istraživanjem su obuhvaćeni svi veći izbeglički centri u Srbiji, kao i relevantan uzorak izbeglica koje su smeštaj našle kod rodbine i prijatelja (istraživanjem nije obuhvaćen poslednji talas izbeglica iz RSK). Generalni je zaključak da izbeglice upravo u domenu religije (posebno - konfesionalnosti) nalaze uporište za samoodržanje. To se posebno odnosi na srpske izbeglice sa prostora bivše Jugoslavije, koje, za razliku od domaćeg srspskog stanovništva, u konfesionalnom identitetu vide zalog i sadržaj posebnog identiteta na osnovu kojeg su se najčešće jedino i mogli razlikovati od svojih bivših suseda.

Dijagnoza i terapije vremena.- (u: Zbornik: Filozofija kao dijagnoza vremena).- Filozofsko društvo Srbije, Beograd - Sremski Karlovci 1996, str. 65-72.

Definitivno raskinuvši ionako tanke i nagrižene tanane veze između bivstva i mišljenja (kulture i religije, etike i politike...), Moderna je inaugurisala volju za moć koja je bila i ostala sama sebi svrha. Taj novi oblik samodovoljnosti (za razliku od antičkog) neprestano je pronalazio nove (naizgled: "konačne", "neupitne", "svima zajedničke" - "prirodne") društvene ideale koji su nastajali iz svesti o nedovoljnosti i/ili "bolesti" postojećeg. Novovekovna ideološka rešenja ili "terapije" koje su tom prilikom nudile pokazale su se ne samo pogrešne, već i lažne, i to još iz perspektive vlastitih htenja.

ključne reči: filozofija, dijagnoza, terapija, ideologija, društvo

Samopoimanje i političko projektovanje (Evropski i nacionalni identiteti - srpska perspektiva)- Zbornik: "Srbija i Evropa", Dom kulture studentski grad, Beograd 1996,str.67-80; Self-cognition and Political Projection, Serbian Studies, Washington 2/1997.

Nasuprot zapadnom iskustvu u formiranju nacija (kao “naroda građana”), na istoku Evrope, nacije su se obrazovale na osnovu etničkog porekla (“narod predaka”), i zapravo su, što je paradoksalno, prethodile stvaranju nacionalnih država. Rezultat tog istorijskog razvoja jesu stalni nesporazumi oko državnih (“nacionalnih”) granica, nasilno proterivanje ili pretapanje manjina u “državotvorni narod” i sl . Nakon I svetskog rata, u slučaju jugoistočne Evrope, rečeni problemi su se mislili savladati stvaranjem jugoslovenske - transetničke države (najpre unitarna kraljevina, kasnije komunistička federacija) koja bi iznedrila novu - jugoslovensku naciju. Međutim, stvaranje nove nacije umesto “odozdo” (kroz demokratske težnje), bilo je podsticano skoro isključivo “odozgo” - voljom svetskih sila i domaćih (polu)diktatorskih režima. Drugačije skoro da i nije bilo moguće s obzirom na dramatičnu etničku, versku, socijalnu i kulturnu različitost jugoslovenskih naroda. Igrajući ulogu jugoslovenskog Pijemonta, moderna Srbija (društvo bez jasne socijalne hijerarhije i državne demokratske tradicije) postaje mesto u kome se neprestano sudaraju, i tek retko prožimaju srpski (etnički, “konzervativni”, pravoslavni) i jugoslovenski (politički, “progresivni”, ateistički) nacionalni identitet. Zajedničke odlike jednog i drugog jesu isključivost, romantizam i slovenofilstvo, cezarizam, kao i iluzija samodovoljnosti ili “posebnog/nezavisnog” istorijskog puta.

Metafizika i smisao istorije (O ravnodušnosti Apsoluta i prevladavanju ništavila)
Zbornik: “Tragično i apsurdno u istoriji”, Filozofsko društvo Srbije, Beograd - Sremski Karlovci 1997.

Međusobno potkazivanje sukobljenih metafizika, uvek uz neizbežnu kompromitaciju transcendentalnih istina s jedne, odnosno određena očiglednost istorijskog iskustva s druge strane, prema autoru, sugerišu da postojanje kao takvo, a sa njim i onaj njegov poseban deo - istorija, nisu ništa drugo do jedna vrsta ontološkog nereda unutar kojeg jedina postojanost se zove ravnodušnost. Prevladavanje date “prirodne ravnodušnosti sveta” pretpostavlja izvesno stvaranje smisla koje zadovoljava ljudsku potrebu za izvesnošću. Kada je reč o filozofiji, ona se se realizuje u vidu nekog nesumnjivog “utemeljenja” ili makar “pribežišta” bivstvovanja, odnosno bića u celini. Autor zaključuje da svaka težnja za utvrđivanjem skrivenog smisla postojanja koji načelno eliminiše slučajnost, nezavisno od vlastite diskurzivne širine, predstavlja izraz svojevrsne čovekove potrebe za metafizikom (ili metafizičke potrebe) koja se naprosto “mora” zadovoljiti. Ovo moranje potiče otuda što je egzistencijalno apsolutno neizdrživa misao o potpunoj besmislenosti sveta.

Predmet filozofske refleksije (tj. pojmovnog mišljenja/delovanja koje se pita za celinu i smisao istine) jeste bivstvo metafizičke i istorijske stvarnosti, odnosno mogućnosti njihove (samo)spoznaje. Ispredajući pojmovne mreže koje bi trebalo da ulove Iskon Bića i/ili Suštastvo Postojećeg/Bitka, filozofija je ujedno nastojala da objasni (ali i izmeni!) stvarnost “drugog reda” - istoriju. Sa svoje strane, istorija je filozofija davala pravac, odnosno teme, moć i institucije - uvek već u različitim disproporcijama. Današnje opstojavanje filozofije u istorijski nenaklonjenom “postmodernom prelazu”, tj. realni opstanak svetovnog diskursa Celine i Smisla bivstva, podrazumeva najpre njegovu novu autorefleksiju. Naime, da bi izašla iz (samo)nametnute, po svim pokazateljima bezperspektivne pozicije, filozofija mora iznova da raspravi vlastite pretpostavke - kako one imanentne i autonomne, tako i one ne-striktno-filozofske. U ovom drugom slučaju podrazumeva se uticaj konkretnog okvira povesno-delatnog uma na formiranje filozofskih stavova, odnosno na ulogu idealno-tipskih vrednosnih i duhovnih tablica koje dalje oblikuju odgovarajuće institucije moći i znanja. Kroz racionalno sagledavanje tog posredovanja sa autonomnom istorijom filozofske misli dolazi se do novog pojmovnog horizonta koji, možda, omogućuje i novi život slavnoj svetovnoj mudrosti.

Sreća i politika
Zbornik: Sreća i stvaralaštvo.- Novi Sad 1997.

Mada se ponekad razumeva i kao dispozicija za radost ili blaženstvo, kao sredstvo za nešto drugo, živeti “dobrim životom” oduvek je značilo živeti srećnim životom. Utoliko onda sreća i, recimo vrline, bivaju poimani kao momentni jedinstvenog totaliteta života u skladu sa osnovnim principima Zajednice, tj. onog postojećeg poretka za koji se sve do Moderne smatralo da obituje u neposrednom dodiru (ili kao produžetak) “onoga što jeste”, tj. nekog kosmičkog reda, božanstvene pravednosti i sl. Promene socijalnog reda utoliko su bile poimane ili kao izraz neke više umnosti, ili pak (češće) kao bogohuljenje iz kojeg se ništa dobrog ne može očekivati. Zato je “istinski srećan” život tako redak i veličanstven: tek izuzetno individualna, društvena i kosmička egzistencija bivaju dovedene u jedinstveni poredak postajući jedno. Upravo stoga i kolokvijalno određenje sreće zna da ona postoji samo kao tren - povoljan trenutak (kairos), kao (ne)zasluženo blaženstvo kratkog trajanja. Autor razlikuje različite dimenzije sreće od kojih je prva (čulna) sublimirana na “prvu prirodu”, druga (naklonost bogova) na natprirodni “Apsolut”, dok se treća (slobodna samodelatnost) vezuje prevashodno za politiku kao posredovanu prirodu. Oslanjajući se na Aristotelove uvide o sreći i politici, autor zaključuje da biti srećan danas, znači živeti u slobodno izabranoj zajednici na način koji ponajviše priliči individualnoj unutrašnjoj vokaciji i koji drugima omogućava to isto. Zato je sreća i danas, tj. u moderno doba, uprkos razdvajanju politike i etike, i dalje izrazito vezana uz političko, odnosno uz praktičnu delatnost ostvarivanja “najboljeg života”.

Dekartova moralna filozofija.
- Theoria, 4/1996, str. 155-172.

Prema autoru, Dekartova osnovna namera je bila da stvori racionalni sistem znanja koji bi bio u stanju da odstrani antagonizme između čoveka i njegovog prirodnog i socijalnog okruženja. Premda je teorijska strana ovog pregnuća dominirala njegovim radom, praktične konotacije se nisu mogle izbeći. S jedne strane, on je prvi formulisao ideju ili strategiju modernog praktičnog uma po kome se smisao našeg postojanja kao razumnih ljudi sastoji u vladavini nad prirodom koja treba da postane naše vlasništvo. (Tako je već u samim počecima filozofija subjektiviteta eksplicite odredila svoja htenja i implicite uputila na svoja ograničenja.) S druge strane, utemeljivač moderne subjektivnosti koji je sumnjao u sve dotadašnje “istine”, povrh uverenosti u nesumnjivost egzistencije vlastite sumnje, ipak nije još mogao da sumnja u pravednost poretka sveta u kome jeste. U tome se sastoji protivurečnost njegove kritičke pozicije, inače tipične za moderno doba: graditi novi svet i postati gospodar prirode - sve to uz istovremeno oslanjanje na etablirane, tj. tradicijom uobličene i legitimisane institucije moći.

Imanentna kritičnost spram postojećeg društvenog ustrojstva koje ono “teorijsko” svagda sobom implicite nosi, u predmodernim zajednicama antike i hrišćanskog sveta nije dovodila u pitanje postojanje moći na način koji bi značio njenu destrukciju. Predanost “čistom znanju” i izgradnja društvene prakse (još) nisu bili u otvorenoj koliziji. Hrišćanstvo je jednim delom nasledilo takvu tendenciju, dok je drugim delom (ne)željeno razvilo jaz između svetog i svetovnog, stvarajući time pretpostavke za moderno znanje i njegovu ambiciju da i samo postane moć. U članku se analizira osnovna struktura hrišćanske slike sveta koja, za razliku od antičke, nema nužni (depersonalizovani) i večni tok (kosmičko kretanje ili mirovanje “bez početka i kraja”), već poznaje samo strogo hijerarhijski strukturisan svet sazdan na osnovu jedinstvene i personalizovane volje svemogućeg Stvoritelja koji (po)stoji, tj. jeste izvan početka i izvan kraja – kako onog "ontološkog", tako i istorijskog postojanja.

O krizi društvenih nauka

Problematizujući zdravorazumske i ideološke teze o krizi, posebno o krizi društvenih nauka, autor nastoji da uspostavi kritički odnos spram servilne pozicije društvenih nauka u odnosu na (real)politiku, a uz istovremeni osvrt na naivnost i jednoznačnost pojmovno-kategorijalnog aparata "neuprljane" i sebi-dovoljne Nauke. U tom kontekstu posebno se izdvajaju pozicije "čiste ideologije" i "čiste nauke" koje se kao "idealni tipovi" međusobno isključuju a da se ne reflektuje njihov često zajednički sociološki i antropološki sadržaj i milje. Autor zaključuje da su društvene nauke u krizi samo onda kada nemaju odgovore na izazove svog vremena tj. kada ostaju na pozitivističkim, odnosno metafizičkim pozicijama zdravog razuma, real-politike ili vlastite samodopadljivosti.

Zaključani um i utopija (osam teza o samoodržavanju i samoprevazilaženju).
* Polja, Novi Sad, 350/1988, str.171-172.

Koristeći se filozofskim predloškom "Dijalektike prosvetiteljstva" Adorna i Horkhajmera, autor promišlja pretenzije modernog totalizujućeg uma koji se ne ograničava samo na određeno ideološko polje (politiku npr.), već svojim holističkim intencijama nastoji odrediti isti princip moći za sve oblike mišljenja i delovanja. Unutar tog vidokruga razvijaju se različiti utopijski motivi koji su zapravo antiutopijski. Autor navodi kako se "strah od utopije" (nepoznatog, a mogućeg), nastoji prevladati pseudoutopijom: ostvarivanjem jedinstva uma i prirode putem moći uma odnosno metode osvajanja vladanja) koja stvara Sistem iz kojeg sve sledi i u koji se sve uliva.

Ideologija i ljudska priroda /ili u potrazi za onim čega(još)nema/.
* Zbornik Matice srpske za društvene nauke, Novi Sad, 83/1987, str.101-110.

Autor navodi da metafizička određenost ljudske prirode svoje utemeljenje nalazi u hijerarhiji potreba čija je jedinstvenost usmerena ka sigurnoj "orijentaciji u svetu" koja ima za cilj uspostavljanje sveta Reda umesto sveta Haosa. Stoga se metafizika (ideologija) prikazuje istovremeno kao proizvod društvenih i individualnih potreba s jedne, odnosno kao utemeljivač društvene stvarnosti, s druge strane.

Filozofija političkog dijaloga.
* Polja, Novi Sad, 356/1988, str. 458.

Autorova osnovna teza jeste da dijalog, kao način rešenja političkih problema u modernom društvu nije moguć s obzirom da je reč o kategoriji koja posreduje ličnosti, a ne suprostavljene političke grupe. Dijalog je moguć samo kao neautoritaran, nesputan, nedeterminisan, kada nema pobeđenih i pobednika, i kada nema sudija koji se daju potplatiti. U političkoj borbi pak traži se pobeda, ne i saznanje istine. Najzad, učesnici u dijalogu nikada nisu sasvim ravnopravni (različite intelektualne i socijalne moći), što dalje dovodi u upitnost i samu ideju konsenzusa koja stoji u pozadini dijaloškog diskursa.

Ličnost i individuum (modusi ideološke egzistencije).
* Dijalog, Sarajevo 2/1989., str. 43-50.

Nakon prikaza, po ugledu na Šelera, različitih "ideja o čoveku" koje spadaju u red omiljenih metafizičkih spekulacija (gde se predmet pro/nalazi čas u fizici, čas u povesti), autor zaključuje da bi se apstrakcija "čoveka uopšte" što uvek biva ispunjena konkretnim istorijskim sadržajima, danas mogla konkretizovati diferencijacijom pojedinca na ličnost i individuu kao dva oblika (modusa) egzistencije u modernom društvu. Nasuprot individui kao pukoj individualnoj datosti, ličnost predstavlja pokušaj pojedinca da probije okove Hegelovog "univerzalnog egoizma" i to ne na način prostog ponavljanja prosvetiteljskog puta sveznajućeg i samo/svesnog subjekta koji hita ka ovladavanju objektivnim svetom, već na način nove utopije koja motivira raznolikost i stvaranje mnoštva diskursa lišenih potrebe za apsolutnošću.

Drama individualizma.
* Filozofska istraživanja, Zagreb, 2/1990, str.521-532.

Prokletstvo građanskog individualizma kao neograničene subjektivnosti ili ničim omeđenog egocentrizma ("brutalnog, lakomog i častoljubivog egoizma"); individualizma kao etičke indiferentnosti i bespuća – Lukač je nastojao raščiniti putem etičke odluke (ličnog angažmana) preferiranja totaliteta proletarijata i njemu primerenog pogleda na svet. Ideologija “proleterske klasne svesti”, navodno, na dnevni red istorije postavlja problem ozbiljenja "nove etike" solidarnosti i jedinstva među ljudima, i ti se novi olbici zajedništva imaju ostvariti uprkos svim otporima i bolnim iskustvima koja uz njih neminovno slede. Naravno, umesto da bude eliminisano, naznačeno “prokletstvo” je time samo osnaženo i aktuelizovano.

Totalitet u (post)modernom ključu.
* Gledišta, Beograd, 5-6/1990, str. 81-91.

Nezavisno od raznolikih ideologija postmoderne koje totalitet redukuju na ideološko-političku ravan puke totalitarnosti mehanicističke ili organicističke provenijencije, njegova filozofska recepcija ostaje nezaobilazna radnja svakog teorijskog i praktičkog zahvatanja stvarnosti u kojoj jesmo. Sledeći filozofska iskustva Hegela, Lukacsa i Lyotarda, autor pokazuje da se moderni totalitet očituje u tendencijama svojih različitih momenata ka apsolutizovanju koje se pak nikada stvarno ne dovršava.

Renesansa: lutanje novih ideala i njihovo naličje.
* Zbornik Matice srpske za društvene nauke, Novi Sad, 91/1992, str.19-33.

Moderna epoha jeste rezultat unutrašnjeg prevrednovanja hrišanske civilizacije na Zapadu. Istorijski izraz ovog procesa kristalizovao se kroz razvoj Renesanse. Novi, kritički duh evropskog preporoda, paradoksalno je egzistirao uporedo s bezmalo magijskom vezanošću za antiku i stare uzore. Ipak, ovo kretanje napred s očima pozadi obeleženo je utemeljenjem digniteta novuma od kojeg se više ne zazire. Koristeći se uglavnom teorijskim iskustvom "nove istorije" škole Anala, autor nastoji da osenči krucijalne momente nastajućeg modernog osećanja sveta i to kroz refleksiju novih recepcija politike, individuuma i prirode.

Hegelova reforma religioznosti i države u svetlu ranog utopijskog izazova
* Theoria, Beograd, 3/1992, str. 67-80.

Jedno od ključnih mesta identiteta Moderne jeste njen stalni utopijski pathos preko kojeg se realizuje specifična (istorijska) volja za moć. Kod Hegela, centralne misaone figure Moderne, utopijske ambicije su uvek potiskivane u korist "istinite stvarnosti" koja ne trpi nikakva "izmišljanja", razglabanja o tome "kako bi trebalo", kao ni povlađivanje pukim nadama. Pa ipak, u njegovim ranim radovima nailazimo na izvestan "utopijski diskurs" preko kojeg se teži moralnoj izmeni sveta i to na osnovu reformi koje zadiru u suštinske ljudske delatnosti - religiju i politiku. Njihov nesrećni moderni raskol Hegel nastoji prevladati "višom sintezom" u kojoj narodna (subjektivna) religija zadovoljava potrebe "opšteg uma" ali i srce, odnosno fantaziju individualnog subjekta, dok politika dela u pravcu obrazovanja njegovog unutrašnjeg čula za pravdu i nepravdu. Ova svojevrsna reafirmacija grčke paideie postaće implicitni signum potonje filozofije apsolutnog duha - nezavisno i od eksplicitnih izjava (Fenomenologija duha, Filozofija prava) koje su autokritički zborile o vlastitom "romantizmu" i ne-pojmovnom rasuživanju. Na taj sam Hegel ostaje u senci zapadne metafizike čiji je najviši moderan lik upravo on i utemeljio. Njegovo kontroverzno iskustvo ostaje dobra pouka svim savremenicima Moderne s obzirom da njena senka, premda već dobrano izdužena, još uvek prekriva sve naše težnje i moći.

O (zlo)upotrebi slobode (Kantov utopijski pathos).
* Theoria, Beograd, 1/1994, str. 51-66.

Osnovni smisao Kantove "nove metafizike" sastoji se u praktičnom odgovoru na fundamentalne umne probleme slobodne volje, besmrtnosti duše i egzistencije boga. Iz perspektive razuma dati problemi ostaju nedokučivi, no zato su razrešivi unutar praktičnog života individuuma koji biva moguć posredstvom (i/ili upotrebom) slobode. Kant razlikuje spoljašnju (političku) i unutrašnju (moralnu) upotrebu slobode. Jedna bez druge ne mogu. Unutrašnja sloboda jeste moralna praksa koja reflektuje konačnost (smrt) i izglede budućeg (onostranog) života. Ona se temelji na slobodnoj ili umnoj volji koja uvek prethodi konkretnom moralnom činu. Preko nje se konstituiše "unutrašnje zakonodavstvo", tj. dužnost da se moralno deluje na osnovu moralne maksime koja se može poopštiti. Na taj način postepeno stičemo vrline koje nas čine dobrim i boguugodnim bićima. Međutim, nužan uslov za praktičnu realizaciju datih ciljeva jeste život u zajednici.
Iako svestan uzaludnosti utopističkih snova o "idealnom društvu", Kant je nastojao da posredovanje i kobni moderni raskol individualnog i opšteg (političkog), "razreši" na bitno ne-politički način i to postuliranjem tzv. etičke zajednice kao ideala celine svih ljudi i njihovih odnosa. Kao utopijski produkt par excellence, ona predstavlja zajednicu koja jedinstvenim moralnim principom objedinjuje etičke subjekte. Reč je o zajednici koja biva podvrgnuta javnom zakonodavstvu koje mora poticati od pojma Boga "kao moralnog vladaoca sveta". Ova nikada dostižna utopija umnog društva ostaje neostvarljiva, no ne i nemoguća jer upravo preko nje individuum i ljudski rod znaju za vlastitu slobodu i jedino po toj utopiji njihove moralne radnje dobijaju smisao, odnosno mogu se postaviti formalni kriterijumi individualno "ispravnog života".

Srbija i socijaldemokratija.- Dialogue, Paris, 13/1995, str. 96-100.

U Srbiji se socijaldemokratija do sada pojavljivala u različitim, pervertiranim oblicima u odnosu na vlastita izvorišta i htenja. Utoliko je onda neodoljivo nalikovala političkim ekskluzivnostima konzervativizma i liberalizma protivu kojih je zvanično nastupala. Danas pak, socijaledmokratija se predstavlja kao sinteza starog i novog ("tradicija u novom ruhu") koja bi bila u stanju da patrijahalnu demokratiju srpskog sela (pogled na svet koji i dalje dominira u socijalnim odnosima i političkim stavovima najšireg javnog mnjenja u Srbiji), iskoristi za institucionalno utemeljivanje modernih političkih vrednosti zasnovanih na građanskim pravima i slobodama.

Evropa i Srbija: iskušenja modernizacije.- Srpska politička misao, Beograd 2-3/1995, str. 5-19.

Ovdašnje višestoletno lamentiranje nad temom o "odnosu" Srbije i Evrope dovoljno je rečit dokaz o postojanosti istorijske distance između ova dva uslovno rečeno "entiteta". Pitanje je samo da li se ta razlika tokom savremenosti (XIX i XX vek) poveća(va)la, smanji(va)la, ili je možda čak i nestala? Da li se oni zbilja isključuju ili se možda prožimaju, čak - nadopunjuju? Mada se dve poslednje alternativne upitnosti usled svoje mahom negativne "očiglednosti" čine suvišne (neki bi ih, ne bez razloga, razumeli i kao "neozbiljne"), ipak ne bi valjalo da se tek tako - samorazuljivo odbacuju. S tim u vezi treba znati da je "Evropa" najčešće doživljavana kao uzor i ugled za modernu Srbiju, pa opet, i ranije, a pogotovo danas (i to ne samo na periferiji Moderne), istovremeno se postavlja(lo) pitanje da li "biti kao Evropa" uopšte predstavlja neki pozitivan društveni ideal? Umesto nemuštog opredeljivanja "za" i "protiv" Evrope (kao mogućeg društvenog "ideala") koji uglavnom afirmišu ekstreme otuđenog epigonstva navodnih liberala i još otužnijeg tradicionalizma tzv. konzervativaca, treba racionalno sagledati vlastito istorijsko/socijalno biće unutar tendencija modernog sveta po kome (ali i uprkos kome) se ta lokalna samosvojnost realizuje i dobiva svoju specifičnost. Izvesno je da, uprkos savremenim fundamentalistima jedne ili druge provenijencije, biti drugačiji od drugih niti je posebna prednost, niti je fatalna mana. To je naprosto činjenica sa kojom se treba suočiti i iz nje izvući pouke.

ključne reči: Srbija, Evropa, modernizacija,

MODERNA SRBIJA: POTRAGA ZA NACIONALNIM IDENTITETOM
(O istorijskom nasleđu i etničko-političkim paradoksima)

Prikazujući istorijsku genezu srpske i jugoslovenske državnosti, kao i njima pripadajuće nacionalne identitete, autor pokazuje apsurdnosti u konkretnom političko-pravnom egzistiranju današnje Republike Srbije i Savezne Republike Jugoslavije. Obe države kroz osnovne ustavne formulacije ističu svoj “demokratski”, odnosno “građanski” (nacionalno obezličeni) karakter, pri čemu data ustavna rešenja suverenosti (u kojima se čak ne postoji ni kriterijum za određivanje nacije odnosno nacionalne manjine), pružaju pseudo-legitimitet političkom i svakom drugom delovanju aktuelnih elita na vlasti. Zbog toga se moderni nacionalni identitet kod Srba formira u kontroverznim previranjima između nacionalnog šovinizma i besadržajnog kosmopolitizma, sve uz veštačko razdvajanje demokratskog i nacionalnog. Ukupno uzev, date tendencije unutar XX veka učinile su da Srbija (p)ostane država u bitno nedovršenom političko-pravnom stanju. Utoliko je dominantna vrednosna karakteristika savremene Srbije označena negativno: kao odsustvo samopoštovanja - kako na nacionalnom (kolektivnom), tako i na individualnom (građanskom) nivou.